![](local/cache-gd2/cb/a459a51024a9ee7e882cd42357ff30.jpg)
اگر ديپلمات هاي ساکن رياض بر روي نکته اي توافق داشته باشند، اينست که رهبران سعودي هر مسئلهء مربوط به اوضاع منطقه را از نگاه «تهديد ايران» بررسي مي کنند. يک ديپلمات با حفظ هويتش مي گويد: «رهبران سعودي در همه جا دست ايران را مي بينند و اظهارات مطبوعات ايران را خيلي جدي گرفته و همه جا جار مي زنند که ايران چهار پايتخت عربي (بغداد، صنعا، بيروت و دمشق) را زير کنترل خود دارد.» ديپلمات ديگري دورتر هم مي رود: «ايران همه فکر آن ها را اشغال کرده. اينان فراموش مي کنند که ايران، به هرحال همسايه آن هاست و مستقل از هر نظري که درباره سياست آن داريم، اين کشور با يک حرکت انگشت از بين نخواهد رفت ». همه آنان نخستين دليل مداخله عربستان در يمن را در همين مشغله فکري خلاصه مي کنند.
نظري را که يک ديپلمات سعودي بيان مي کند، بيشتر مسئولان مخاطب ما در رياض نيز تاييد مي کنند، بدين ترتيب که «ما گزينش ديگري نداريم و اين امر ضروري بود. از نگاه ما، يمن يک مسئله داخلي است: ما به يک رژيم دوست و باثبات در آن سوي مرزهاي مان نياز داريم. اين يک مسئله امنيت داخلي است». او مي افزايد که جمعيت يمن با جمعيت عربستان برابر است.
عمليات «توفان تعيين کننده» اصلا «تعيين کننده» نبود
سلمان، در ٢٣ ژانويه ٢٠١٥ به جانشيني ملک عبدالله بن عبدالعزيز که تازه فوت کرده بود، به پادشاهي رسيد. او با کنار گذاشتن سياست خارجي محتاطانه و حتي محافظه کارانه مي خواست نشان دهد که پادشاهي سعودي آماده است از منافع حياتي خويش دفاع کند. او بويژه از آن جا دراين راه مصمم تر شد که ايالات متحده به خاطر نزديکي به ايران در مورد پرونده هسته اي يا سياست بي عملي اش در سوريه، ديگر به ديده ي متحدي وفادار محسوب نمي شد. لذا در مارس ٢٠١٥، عربستان در راس ائتلافي مرکب از ده کشور با هدف استقرار حکومت «قانوني» که به دست حوثي ها ساقط شده بود، در يمن مداخله نظامي کرد. عربستان حوثي ها را آلت دست حکومت تهران تلقي مي کند.
با وجود اين، عمليات «توفان تعيين کننده» همه چيز بود جز تعيين کننده. اين عمليات توان نظامي (و سياسي) سعودي ها را به نمايش گذاشت. به رغم استقرار چند ده هزار سرباز در مرز، عربستان مجبور شد باريکه اي به طول ٢٠٠ کيلومتر و عرض ٢٠ تا ٣٠ کيلومتر از مناطق مرزي را تخليه کند. در نتيجه هفت هزار نفر از ترس تهاجم حوثي ها مجبور به ترک روستاهاي خود شدند. و حوثي ها همچنان به پرتاب موشک به شهرهاي جنوبي عربستان مانند جازان ادامه دادند. اين موشک پراني ها هر چند تاثير چنداني نداشت اما ناامني دائمي ايجاد مي کند که گاهي مجبور به تعطيلي مدارس يا نهادهاي دولتي مي شوند. دولت عربستان تعداد کشته هاي اين جنگ را پنجاه سرباز اعلام کرده ، اما در حقيقت، بيش از ٨٠٠ نفر در اين درگيري ها کشته شده اند که اغلب آن ها را براي سرپوشي در فهرست «قربانيان حوادث» ثبت مي کنند. آخر سر، وخيم ترين «خطاي» ارتش عربستان، بمباران مراسم تشييع در مرکز شهر صنعا در ٩ اکتبر ٢٠١٦ بود که موجب مرگ ١٤٠ نفر شد. اين رويداد در سطح جهاني احساساتي بين المللي برانگيخت که حتي آمريکا را واداشت تا تحويل ١٦ هزار مهمات پيشرفته از سوي شرکت ريتِئون (Raytheon) را به عربستان متوقف کند. حکومت رياض پس از ماه ها انکار، در ١٩ دسامبر به طور رسمي اعلام کرد که ازين پس، از بمب هاي خوشه اي ساخت بريتانيا در اين عمليات استفاده نخواهدکرد.
بتدريج که مردم در مي يابند که در جنگي بي پايان درگير شده و تعداد تلفات غيرنظامي نيز بالا مي رود، شعف ملي اي که بخش مهمي از جمعيت عربستان را فراگرفته بود، فروکش مي کند. يک دانشگاهي جوان با افسوس مي گويد: «ما در حال نابودي کشوري بسيار فقير هستيم. هر چند که ما نسبت به ايران کوچکترين علاقه اي نداريم، اين مسئله ما را ناراحت مي کند». او مي افزايد « ما کم کم بين سياست رياضت اقتصادي تحميلي و هزينه ي اين جنگ، پيوند برقرار مي کنيم». منابع مختلف هزينه جنگ را از ٢ تا ٣ و حتي ٧ ميليارد دلار در ماه تخمين زده اند. در حالي که کاهش فوق العاده قيمت نفت منابع مالي دولت را به قهقرا برده است.
يک مقام مسئول سعودي با بي اهميت نشان دادن اين بيلان، توضيح مي دهد: ما ٨٠ درصد موشک هاي حوثي ها را گرفته و از افتادن جنوب يمن و کل کشور به دست آن ها جلوگيري کرديم.» اين دلخوشي کوچک با هدف هاي تعيين شده فاصله بسياري دارد که يکي از آن ها فتح مجدد صنعا بود. لذا حکومت رياض تلاش مي کند که خود را از اين باتلاق برهاند. زيرا ترک يک جنگ، همواره از شروع آن دشوارتر است. عربستان نه فقط بايد حساب دشمنانش را داشته باشد – در اواخر نوامبر، مطبوعات عربستان بيانات فرماندهان ايران را برجسته مي کرد که به ايجاد پايگاه دريائي در سوريه و يمن اشاره مي کردند- بلکه متحدان او نيز غالبا استراتژي خاص خود را دنبال مي کنند. بدين صورت که امارات متحده عربي که در يمن بسيار فعال بود و صدها سرباز در محل داشت، از حرکه الاصلاح، شاخه يمني اخوان المسلمين بيم دارد، با اين که متحد رئيس جمهور «قانوني» عبد ربه منصور فرد مورد حمايت سعودي هاست. سعودي ها مايل نيستند در چارچوب پيماني قرباني شوند که با ميانجيگري جان کري، وزير امورخارجه امريکا مذاکره بر سر آن جريان دارد و از قرار، حکومت عربستان همه اميدهايش را براي خروج از آن چه رقيبانش با بزرگ نمائي «ويتنام سعودي» مي خوانند، به آن بسته است.
بي ثباتي و پراکندگي منطقه اي
از نگاه سلمان پادشاه جديد، مداخله در يمن فقط مرحله ي اول بازگشت عربستان به صحنه منطقه اي بود. براي نخستين بار از سال ١٩٧٣ و تحريم تحميلي بر صادرات فرآورده هاي نفتي در دوره جنگ اعراب-اسرائيل در اکتبر ١٩٧٣، عربستان خود را از يوغ قيمومت امريکا رها مي کند. ملک سلمان قصد داشت روند عادي سازي بين ايران و بقيه جهان را کُندترکند. اعدام نمر باقر النمر، مخالف شيعي سعودي در ٢ ژانويه ٢٠١٦ و بدنبال آن حمله انتقام جويانه به سفارت عربستان در تهران به قطع روابط ديپلماتيک بين ايران و عربستان منتهي شد. چندين کشور پيرامون خليج [فارس] از کار عربستان پيروي کردند. يک ديپلمات غربي به ما توضيح داد که «از اين پس، چرخ ها حسابي روغن کاري شده اند: هر حادثه اي بين پادشاهي سعودي و ايران به محکوميت ايران از سوي «شوراي همکاري دولت هاي خليج» [فارس] و سپس «جامعه عرب» و سرانجام «سازمان همکاري اسلامي» منجر مي شود». اما، کافي ست نگاهي بر اوضاع منطقه بياندازيم تا بتوانيم محدوديت تصميمات تهاجمي سعودي را دريابيم.
در سوريه، فتح حلب در دسامبر ٢٠١٦ به دست ارتش سوريه با کمک نيروي هوائي روسيه، مشاوران ايراني و ميليشياي شيعه لبناني و عراقي موقعيت رژيم بشار اسد را که عربستان قصد سرنگوني اش را داشت، تقويت کرد. در عراق، تلاش هاي نزديکي با حکومت حيدرالعبادي ، نخست وزير جديد عراق از اوت ٢٠١٤، به جائي نرسيد. سفير جديد عربستان، ثامر السبحان که پس از قطع رابطه به هنگام جنگ خليج [فارس] (١٩٩١-١٩٩٠) در دسامبر ٢٠١٥ به اين مقام انتخاب شد، مرتبا نقش ميليشياي شيعه (حشد شعبي) در عراق را افشا کرده است. اين ميليشيا متهم است که تنش با سُني ها را تشديد کرده است. بيانات سفير موجب شد که حکومت بغداد در ٢٨ اوت ٢٠١٦ از سفير بخواهد که عراق را ترک کند. با اين حال، يک ديپلمات سعودي با اطمينان خاطر مي گويد «ولي روابط با عراق ادامه دارد، هرچند ما خواهان اين هستيم که حکومت عراق همه لايه هاي مردم را دربر گيرد. داعش از سياست طرد و کنارگذاشتن سُني ها زائيده شد. استعفاي نوري الملکي (نخست وزير پيشين که سياست مذهبي طرفدار شيعيان را به پيش مي برد) ضروري بود، هر چند که نفوذ او همچنان باقي ست.»
در لبنان، پس از قطع کمک بلاعوض سه ميليارد دلاري جهت خريد اسلحه (از فرانسه) براي تنبيه بيروت به خاطر عدم امضاي بيانيه جامعه عرب که حزب الله را به عنوان سازمان «تروريستي» نکوهش مي کرد، پس از قطع کمک مالي به سعد حريري،متحد عربستان (که البته بايد تصديق کرد که سرمايه گذاري چندان سودمندي براي عربستان سعودي نبود)، حکومت رياض از صحنه سياسي لبنان عقب نشيني کرد. هنگامي که ژنرال ميشل عون، متفق حزب الله در ٣١ اکتبر به رياست جمهوري لبنان انتخاب شد، محمدجواد ظريف، وزيرخارجه جمهوري اسلامي و منصور فضل الله عزام فرستاده ويژه بشار اسد، جهت تبريک گوئي به رئيس جمهور جديد پشت سر هم وارد بيروت شدند، در حالي که سفير عربستان دو ماه پيش بيروت را ترک کرده بود. زمان لازم بود تا سرانجام در ٢١ نوامبر، شاهزاده خالدالفيصل السعود، فرماندار مکه با رئيس جمهور عون ملاقات کند.
تنش ديرپا با مصر
اين آيه قرآن بر سردر وزارت امورخارجه عربستان نقش بسته است: “يا أيها الناس إنا خلقناكم من ذكر و انثى وجعلناكم شعوباً وقبائل لتعارفوا”،[ هان اي مردم همانا ما شما را از يک مرد و يک زن آفريده ايم و شما را به هيئت اقوام و قبايلي در آورديم تا با يکديگر انس و آشنائي يابيد]. (سوره حجرات از قرآن ، ترجمه بهاءالدين خرم شاهي) در حقيقت، ديپلمات هاي سعودي به دشواري مي توانند ترجمان اين توصيه تشويق آميز را در واقعيت نشان دهند، حتي نسبت به کشورهاي سني. براي تبرئه آنان مي توان گفت که اوضاع منطقه هرگز تا اين درجه بي ثبات نبوده و عقب نشيني ايالات متحده، قدرت گروه هاي مسلح غيردولتي و ائتلاف هاي متغير که در آن ها دشمن ديروز به متحدان امروز تبديل شده ، مهر خود را بر آن کوبيده است. قطر و عربستان که سه ماه پيش در آستانهء درگيري بودند، به هم ديگر نزديک شده اند. به موازات آن، مناسبات رياض و قاهره در ماه هاي اخير رو به وخامت گذاشته است. تلاش امارات متحده عربي در ميانجيگري بين دو کشور به جائي نرسيده است. مي توان، اقامت يکي از مشاوران ملک سلمان در ماه دسامبر در اتيوپي – و سپس ديدار وزيرخارجه قطر - و بازديد آن مشاور را از سد رنسانس واقع در نيل عليا به منزله پيامي تلقي کرد: در واقع، مصر معتقد است که ساختمان اين سد به آبياري در مصر آسيب مي رساند. و براي تکميل اين وضع، شوراي همکاري کشورهاي خليج [فارس] بيانيه مصر را که در آن قطر را به همدستي در انفجار کليساي قبطي قاهره در ١١ دسامبر ٢٠١٦ متهم مي کرد، محکوم کرد. خالد الدخيل مفسر سعودي نيز با تاسف مي گويد « اين بحران پس از سه سال تبادل نظر، ديدار و کمک پيش آمد. فروپاشي مصر تهديد بزرگي براي عربستان سعودي خواهد بود. که عکس اين قضيه هم درست است.»
تلاش براي ايجاد ائتلافي بزرگ در کشورهاي اسلامي سني عليه تروريسم، که با شتابزدگي در ١٥ دسامبر ٢٠١٥ اعلام شد، (برخي کشورها حتي خبر هم نداشتند) از يک اعلام موضع تجاوز نکرد. حتي پيشنهاد تغيير شکل «شوراي همکاري کشورهاي خليج» به يک اتحاديه گسترده تر با مخالفت صريح عمان و ترديدهاي کشورهاي عضوروبروست که نگران برتري و تسلط عربستان هستند. نشست سران اين شورا که در ماه دسامبر با حضور ملک سلمان در بحرين برگزار شد، در اين زمينه هيچ نتيجه ي مشخصي ببار نياورد. اگرچه هنوز زود است که نشانه هاي پيوستن عمان به ائتلاف ضدتروريستي را در اواخر دسامبر گذشته تحليل کنيم، اما به نظر نمي رسد که اين تصميم نشانه اي از تغيير اساسي در سياست خارجي سلطان نشين عمان باشد.
در اين رودرروئي با تهران، ملک سلمان مي تواند به خاطر يک پيروزي مهم به خود ببالد: نزديکي او با ترکيه که در ٢٠١٥ شروع شد که بازديد رجب طيب اردوغان از عربستان سعودي از نشانه هايش بود. ترکيه متحدي نيرومند است که داراي ظرفيت اقتصادي قدرتمند و ارتشي که در توازن قوا با ايران وزنه اي به حساب مي آيد. باوجود اين، در ماه هاي اخير، ترکيه به روسيه نزديک شده در حالي که در سال ٢٠١٥ در خطر جنگ با اين کشور قرار گرفته بود.
تفرقه دردرون دربار سعودي
اين کارنامه ي دستِ کم متضاد در درون خانواده سلطنتي بحث و جدل ايجاد کرده است. شاهد آن رويداد شگفتي است که در رياض بسيار سروصدا کرده است. روزنامه سعودي الوطن روز ٢ ژوئن بر روي صفحه اينترنتي خود سخناني منسوب به شاهزاده محمد بن نايف (مشهور به ام بي ان)، وليعهد و وزيرکشور در حاشيه نشست کشورهاي خليج [فارس] در جده منتشر کرد. چند ساعت بعد، با اين بهانه که سايت حک شده و روزنامه هرگز چنين خبري را گزارش نکرده بود، اين مطلب را از روي سايت حذف کردند. البته کسي اين تکذيب نامه را باور نکرد.
ولي شاهزاده ام بي ان چه مي گفت؟ اوتوضيح مي داد که هر چند ما به خواست حکومت قانوني يمن پاسخ داديم، عمليات «توفان تعيين کننده » «به درازا کشيده و از دست ما خارج شده است، از جمله به دليل امتناع کشورهاي عضو ائتلاف در انجام وظيفه شان». اشاره غير مستقيم به مصر بود که نيروي زميني نفرستاد. او ادامه مي دهد:«در سوريه، ما مي خواستيم با کمک ترکيه و ايالات متحده رژيم را سرنگون کنيم»، و نتيجه مي گيرد: «ما بايد در سياست و محاسبه بازبيني کنيم» و در مورد اين دو مسئله «امتيازهاي واقعي و دردناک» بدهيم اگر نمي خواهيم که جهان عرب در کشمکش هاي بي پايان فرورود.
در کشوري که دستگيري «به اصطلاح تروريست ها» امري روزمره است، (براي مثال، ٣٠ اکتبر از نابودي شبکه هاي تروريستي گزارش دادند که گويا در تدارک انجام سوءقصدهائي عليه مقامات و استاديوم فوتبال بودند)، و در کشوري که در مقابل افشاي «تروريست ها» پاداش نقدي پرداخت مي شود، دلمشغولي وليعهد و وزير کشورپيش از همه نبرد با گروه هاي فراملي نظير القاعده و سازمان دولت اسلامي است. او در مورد مناقشه هاي منطقه اي، راه حل سياسي را ترجيح مي دهد چرا که هراس دارد که اشاعه آن ها به سود چنين گروه هائي تمام شود.
اما، اين دعوا بر سر استراتژي سرپوشي نيز بر مبارزه براي قدرت است. رسيدن ملک سلمان به پادشاهي با رشد برق آساي پسر سي ساله اومحمد بن سلمان نيز مترادف بود. او ابتدا به وزارت دفاع انتخاب و سپس برايش مقام نائب وليعهدي را ساختند که او را شماره ٣ در سلسله مراتب جانشيني پادشاه قرار مي دهد. يک مقام مصري در قاهره با کنايه مي گفت: «روياي سلمان ايجاد يک عربستان سلماني به جاي عربستان سعودي ست.» تا بتواند از دست وليعهد خلاص شود. وليعهد عربستان به انزوا رانده شده و اداره ي جنگ با يمن و همچنين اصلاحات اقتصادي به محمد بن سلمان واگذار شده که باني طرح بلندپروازانه ي توسعه به نام «روياي٢٠٣٠» است که در آوريل ٢٠١٦ آغاز شده و هدفش گويا تحول اقتصادي بر پايه برنامه اي ست که چيزي از برنامه مارگارت تاچر کم ندارد.
درحالي که اين برنامه که براي مقابله با سقوط بهاي نفت طرح شده، موجب افزايش فاحش قيمت ها شده است (از جمله قيمت آب و برق)، کاهش قدرت خريد اقشار متوسط (با کاهش بي سابقه دستمزدها و پاداش کارمندان؛ و نخستين رده اي که تا ٥٠ درصد از درآمدشان را از دست داده اند، دانشگاهيان و نظاميان هستند). در سال ٢٠١٦، اقتصاد با نخستين رکود پس از سال ٢٠٠٩ روبرو شد و کسري بودجه از مرز ٨٥ ميليارد دلار گذشت. به موجب بودجه جديد، کسري بودجه در سال ٢٠١٧ در حدود ٥٣ ميليارد دلار خواهد بود. تمرکز قدرت در دستان پادشاه و پسرش همچنين روند تصميم گيري را غيرشفاف تر و نامطمئن تر کرده است که موجب تاسف بازرگاناني شده که پيشاپيش در اثر تاخير بازپرداخت هاي دولتي وضعيت شکننده اي يافته اند. البته بايد بي ثباتي حکومتي ناشي از ادغام موسسات دولتي مختلف و تغييرات وزيران (چهار وزير آموزش در طول دو سال) را نيز به آن افزود.
يک ديپلمات اروپائي توضيح مي دهد که « وليعهد عربستان هوشمندانه خود را هم از جنگ يمن و هم از اصلاحات اقتصادي کنار کشيد. اين اصلاحات تا کنون نتيجه اي نداده است. او کم کم بهره ي شکيبائي اش را دريافت مي کند و اخيرا به صحنه سياسي و رسانه اي نيز برگشته است.» به ويژه که او از طريق کانال هاي اطلاعاتي- رسانه اي متراکم که جامعه سعودي را سيراب مي کند، يا با استفاده از آميزه اي از مناسبات خانوادگي و قبيله اي و نيز از طريق تويتر و واتس اپ و اينترنت، پيشاپيش ترديدهاي خود در مورد اين سياست اعلام کرده بود (عربستان سعودي با ٣٥ تا ٤٠ درصد نفوذ تويتري، و شبکه واتس اپ - که امن تر هم هست- يکي از بالاترين ميزان در سطح جهاني را دارد. ٩٠ درصد جمعيت کشور از طريق تلفن هاي همراه به اينترنت دسترسي دارند). در رياض، افراد علاقمند به سياست، به بازي قدرت آشنا هستند، البته در حالي که هيچ چيز در رسانه ها به بيرون درز نمي کند.
در وضعيت کنوني، به رغم سن بالاي پادشاه (بيش از ٨٠ سال)، او عنان قدرت را محکم در دست دارد. آيا او از اين امکان برخوردار است که پسرش را به عنوان جانشين تحميل کند؟ اين امر بيشتر به نتيجه اصلاحات اقتصادي، تحولات منطقه و همچنين دولت جديد ايالات متحده (از ٢١ ژانويه ٢٠١٧) بستگي دارد. در رياض، همه با آميزه اي از بيم و هراس در انتظار آغاز رياست جمهوري دونالد ترامپ هستند. در کانون قدرت کسي اشکي براي باراک اوباما نخواهد ريخت. او را متهم مي کنند که حسني مبارک را به حال خود رها کرد، امتياز زيادي به ايرانيان داد و به وظيفه اش در سوريه عمل نکرد. با چشم پوشي روي مواضع ضداسلامي و طرفداري از اسرائيل ترامپ (با توجه به مواضع افرادي که براي مسئوليت هاي کليدي برمي گزيند)، اميدوارند که دولت جديد در اردوگاه دشمنان جمهوري اسلامي قرار مي گيرد و اين شبحي است که بر فراز پادشاهي سعودي پرواز مي کند.
١ - درباره کاربرد رسانه هاي اجتماعي در جهان عرب، به آثار زير مراجعه کنيد: Everette E. Denis, Justin D. Martin, & Robb Wood, with Marium Saeed, Media use in the Middle East, A six-nation survey, Northwestern University in Qatar ; Arab social media report, TNS, 2015